“J’accepte la grande aventure d’être moi.” – Simone de Beauvoir

De vraag naar de zin van het leven is zo oud als de mensheid zelf. Door de eeuwen heen zijn er talloze antwoorden op geformuleerd. Toch ervaren veel mensen hun bestaan als zinloos, zijn terneergeslagen of depressief. Sommigen zien geen uitweg meer en plegen zelfmoord, zelfs jongeren. Vooral als het leven pijn doet klinkt die ene, indringende vraag: wat is de zin van dit alles?

Vaak luidt het antwoord dat het leven zin krijgt door het bereiken van een specifiek doel: geluk, zelfverwerkelijking, of een zogenaamd zieledoel dat nog ontdekt moet worden. Maar dat zou betekenen dat het leven zinloos is voor al diegenen — en dat zijn er velen — die dat doel niet weten te bereiken.

De zin van het leven kan geen beloning zijn voor prestaties, geen eindpunt dat slechts enkelen behalen; die moet berusten op iets wat wij allen delen, ongeacht onze successen of mislukkingen. Met andere woorden: als het leven zin heeft, dan heeft het die voor iedereen, ongeacht wat iemand met zijn leven doet. Die zin kent geen voorwaarden, maar is een onvoorwaardelijk geschenk aan ieder mens. Als het leven geen zin zou hebben, zou het eenvoudigweg niet bestaan. Ook wanneer alles tegenzit, wanneer alles lijkt te mislukken, blijft het zinvol. Zelfs wat wij als een zinloos leven zien draagt zin in zich.
Dat wij het vaak anders ervaren, heeft te maken met de manier waarop wij als kind hebben leren denken en oordelen.

Hoe wij leren denken over zin

Een van de belangrijkste dingen die we kinderen leren is het denken in termen van goed en fout. Ik kan me dat nog goed herinneren van de lagere school: een dikke rode streep door alles wat ik fout deed. Als je alles goed deed, was iedereen blij en trots. Dan kreeg je een tien en mocht je met gekleurde inkt schrijven – behalve met geel, want dan kon de juf het niet goed lezen. In mijn tijd schreven we nog met kroontjespen en inkt.

Kinderen die veel fouten maakten, moesten het schooljaar overdoen. Ze hoorden niet meer bij de groep, wat een zware straf was. Over de psychologische gevolgen daarvan werd nog niet nagedacht. De lijst van dingen die je als kind fout kon doen was bijna eindeloos.

Kortom, het denken in termen van goed en fout werd er ingehamerd. Door die bril keken we naar alles, vooral naar onze eigen beslissingen. Volwassen worden betekende in belangrijke mate het internaliseren van normen en waarden; maar die zijn voor kinderen heel onnatuurlijk.

Zonder dat we het beseffen, bekijken we ons leven als een proefwerk. Als we veel “rode strepen” hebben, blijven we zitten en moeten we het opnieuw proberen. Hierdoor denken we dat ons leven alleen zinvol is als we het goede doen. De traditionele religie is in wezen een uitbreiding van dit goed-fout- denken: God versus Satan, hemel versus hel, gelovigen versus ongelovigen. Het zadelt ons op met het afschuwelijke idee dat een mens voor eeuwig kan falen.

Het gevolg is dat we gaan leven volgens de regels van een externe autoriteit die er naar streeft haar macht te handhaven. Volwassen zijn betekent meedraaien als een radertje in een systeem. Dit betekent dat we geen kind meer mogen zijn. En geen kind meer mogen zijn betekent dat we niet meer kunnen vertrouwen op het leven. Leven in blijheid, spelen en creativiteit verdwijnen en maken plaats voor leven in angst en gehoorzaamheid. We gaan het leven in toenemende mate ervaren als leeg en zinloos, omdat er niet langer geluisterd wordt naar onze interne levensstroom.

Zo ontstaat er een permanente zingevingscrisis.
Zolang we het vraagstuk van zingeving blijven bekijken door de bril van goed en fout, zal die crisis niet verdwijnen. Die bril is namelijk de oorzaak van de crisis. Laten we die bril dus afzetten en op een andere manier gaan kijken naar wat we ‘fouten’ noemen.

Fouten: een ander perspectief

In het leven kunnen dingen dramatisch misgaan. Een voorbeeld: een dronkaard rijdt een kind dood. Ouders en dader blijven dan voor het leven getekend. Dat dit een tragedie is, staat buiten kijf; daarover bestaat geen twijfel. ¹)

Maar wat gebeurt er wanneer we niet het afzonderlijke voorval bekijken, maar de gebeurtenis in ogenschouw nemen vanuit een ruimer perspectief, vanuit het universum, vanuit een geheel, waarin alle afzonderlijke levens zijn opgenomen? Kunnen we ook dan nog spreken van fouten als van iets wat misgaat ?

Ons oordeel over wat fout is, is onlosmakelijk verbonden met ons perspectief, en vooral met onze tijdbeleving. We onderscheiden een tijd vóór de fout, het moment van de fout, en de tijd erna: verleden, heden en toekomst. Binnen dat tijdsraam hopen we op herstel, verzoening of betekenis. Maar hoe ziet diezelfde werkelijkheid eruit wanneer we haar bezien vanuit een tijdloos perspectief, waarin het universum wordt opgevat als één ondeelbaar geheel?

Een gebruikelijke metafoor is die van het uurwerk. Als een klok defecte tandwielen bevat, noemen we haar stuk. Het geheel functioneert niet zoals het zou moeten. Op vergelijkbare wijze lijkt men te kunnen zeggen: als het universum fouten bevat, is het als geheel gebrekkig. Maar wanneer het universum fundamenteel gebrekkig is, wordt het bestaan problematisch: een zinloze onderneming, zonder alternatief. Hoe kan het geheel goed zijn, wanneer het zoveel leed en ontsporing bevat?

Laten we eens een andere metafoor in ogenschouw nemen, die van het boek. Een goed boek is niet een boek waarin niets misgaat, maar een boek dat betekenisvol is, dat inzicht verschaft. Misdaad en straf van Dostojewski is daarvan een klassiek voorbeeld. De hoofdpersoon, Raskolnikov, pleegt een dubbele moord en wordt vervolgens verteerd door schuld en wroeging. Het verhaal is doordrenkt van lijden en morele ontwrichting, maar juist daarin ligt zijn kracht: het boek onderzoekt de innerlijke consequenties van schuld op een ongekend diep niveau.

Waarom ervaren wij zo’n boek als waardevol? Omdat de beschreven werkelijkheid niet samenvalt met onze persoonlijke werkelijkheid. Wij betreden haar tijdelijk en op afstand. We kunnen het boek sluiten, ons eraan onttrekken. Tegelijkertijd onthult het ons iets fundamenteels over de menselijke conditie: over schuld, verantwoordelijkheid en innerlijke verscheurdheid. Het verrijkt ons begrip zonder ons persoonlijk te kwetsen.

Daaruit volgt een belangrijk inzicht. Een werkelijkheid kan, vanuit een intern perspectief, vol fouten en lijden zijn, en vanuit een extern perspectief toch zinvol en zelfs waardevol blijken. Het mini-universum van het boek ontleent zijn betekenis niet ondanks, maar dankzij de fouten die erin plaatsvinden.

Dit kunnen we ook toepassen op het universum zelf. Wat binnen de tijd als fout verschijnt, kan vanuit een tijdloos perspectief deel uitmaken van een betekenisvol geheel — een geheel dat wij, als bewoners ervan, slechts fragmentarisch en van binnenuit ervaren. Betekenis ontstaat door beide perspectieven te combineren.

Kunnen we ons leven vergelijken met een boek waarvan we ook de lezer zijn, en zo ja, geeft dat perspectief zin?

Ons leven als een boek dat we lezen

Als ons leven een boek is, wie is dan de lezer?

Dat is de fundamentele vraag. Is dit leven een op zichzelf staand gebeuren, of maakt het deel uit van een groter geheel waardoor het betekenis krijgt? Alleen in dat laatste geval krijgen onze misstappen, vergissingen en mislukkingen een ander gewicht. Dan zijn ze geen fouten, maar noodzakelijke passages in het boek van ons leven.

Mijn antwoord is bevestigend: er bestaat een hoger perspectief in ons, dat ik de ziel noem. Niet als een religieus dogma, maar als een innerlijke realiteit: een dimensie van onszelf die niet samenvalt met tijd, plaats en persoonlijke geschiedenis, maar daar bovenuit stijgt en waarvoor de ervaringen van ons leven betekenisvol zijn.

Dat kun je ontkennen, maar wie dit doet, moet aanvaarden dat een leven definitief kan mislukken, dat het geen betekenis heeft, en met de dood eenvoudigweg ophoudt te bestaan. De mens verdwijnt dan spoorloos alsof hij er nooit is geweest. Uiteindelijk verdwijnt dan alles in een eindeloze nacht.

Of je een leven als betekenisvol of betekenisloos ervaart, hangt samen met het perspectief van waaruit je een leven bekijkt. Het is een keuze, of je een positief antwoord geeft op deze vraag – heeft mijn leven betekenis, ook al gaat er van alles mis, ook al is het soms ellendig?
Betekenis kan een leven voor jou alleen maar zijn, als je jezelf als meer ziet en ervaart dan dit toevallige individu, neergezet op een willekeurige plaats en tijd. Betekenisvol kan een leven alleen maar zijn, als er iets in ons is wat boven tijd en ruimte uitstijgt: de ziel, het tijdloze licht dat we werkelijk zijn.

Wie zich openstelt voor deze mogelijkheid, merkt dat er iets verschuift. Slachtofferschap maakt dan plaats voor het besef leerling te zijn, iemand die leert, die dus kan falen, die faalt en daarvan kan leren, daarvan groeit. Fouten worden zo bronnen van wijsheid en inzicht. We voelen ons dan gesteund door een liefdevolle kracht op onze reis door dit leven. We zijn niet langer alleen.

Het perspectief keert zich om

De metafoor van het boek reikt verder. Een lezer verlangt geen foutloos verhaal. Integendeel: een goed boek vraagt om conflict, misrekening, morele blindheid. Zonder dwaling geen ontwikkeling, zonder crisis geen diepgang, zonder fouten geen leerproces.

Wat de hoofdpersoon in een boek als een ramp ervaart, is voor de lezer vaak het moment waarop het verhaal werkelijk begint.

Zo verandert het perspectief radicaal. Wat ik persoonlijk als fout beschouw, ziet de ziel als noodzakelijke ervaring — als aanzet tot transformatie. Het verhaal mag niet stollen; het moet zich blijven ontvouwen. Geen stilstand, maar groei.

Daarom is het niet slechts zo dat wij fouten kunnen maken; wij zijn zo gevormd dat bepaalde fouten onvermijdelijk zijn. Onze persoonlijkheid draagt de kiem van onze misstappen al in zich. Zoals Raskolnikovs overtuiging van morele verhevenheid en superioriteit hem juist tot zijn misdaden drijft, zo brengt ook ons karakter ons op beslissende momenten in de problemen.

In die zin is het onvolmaakte geen tekort, maar een voorwaarde. Zonder dwaling geen inzicht, zonder trauma geen heling. Het onvolmaakte is wat de ziel nodig heeft om zichzelf te verwezenlijken.

Laat deze gedachte toe: het zingevende principe in ons verlangt niet naar een vlekkeloos bestaan, maar naar waardevolle ervaringen. Het wil dat wij struikelen, verdwalen, en onszelf tegenkomen in de weerstand van het leven. Wij zijn zo ontworpen dat dit gebeurt. Ons karakter is ons lot — maar wij zijn meer dan dat karakter alleen.

Nog lang en gelukkig

Veel verhalen, vooral sprookjes, eindigen zo: en ze leefden nog lang en gelukkig. Dit einde is diep symbolisch. Het verhaal van ons leven eindigt met de dood. Daarna volgt de hereniging van het mannelijke en vrouwelijke in ons, de bewustwording van wie we werkelijk zijn, en daarmee begint weer een periode van vrede en diep geluk: voorlopig geen avonturen meer.

Wanneer kunnen we dan zeggen: dit was een mooi leven – zoals een lezer een boek dichtslaat en concludeert: dit was een mooi boek? Dat kunnen we , wanneer ons leven ons ons nieuwe ervaringen en ontmoetingen heeft gebracht, ervaringen die ons innerlijk hebben verrijkt. Levens vol fouten blijken vaak juist rijk te zijn aan waardevolle inzichten.

De bedoeling van een leven

De bedoeling van een goed boek is niet om een foutloze wereld te tonen, bevolkt door foutloze mensen. De bedoeling is onze geest te verrijken, ons iets te laten zien van de uiterlijke én innerlijke werkelijkheid die we nog niet kenden.

Dat is ook wat een leven op aarde met ons doet. Zelfs een leven dat saai of kleurloos lijkt, schenkt iets, al is het maar een gevoel van gemis. We kunnen niets missen wat niet al in ons aanwezig is. In dat gemis schuilt dus een ontdekking: die van ons innerlijke wonder, de glans van onze ziel.

Kortom, als we de goed – fout- bril afzetten zien we dat fouten het materiaal zijn waaruit een betekenisvol leven wordt opgebouwd. Ze leiden tot nieuwe ervaringen, inzichten en avonturen die we anders nooit zouden kennen. Het leven is geen examen dat gehaald moet worden, maar een reis vol wendingen, rijk aan mogelijkheden, groei en verwondering. In elke misstap, in iedere onverwachte wending, ligt een zaadje van betekenis. Het leven is zinvol, juist omdat het menselijk is, dat wil zeggen vol fouten, dus vol kansen om te leren, te voelen en te groeien.

Besluit: de waarde van het mens zijn

Vanuit de ziel is iedere menselijke ervaring uniek en waardevol: eenzaamheid, pijn, mislukking, maar ook de schoonheid van een bloem of een vriendelijk gebaar. En ook het alledaagse verrijkt de ziel. Maar het meest waardevolle is ontdekken wie je in wezen bent.

Een vis weet niet wat water is totdat hij eruit springt. Zo verliest de ziel in de mens het contact met zichzelf – en ontdekt zich juist daar. Ons diepste lijden is deze scheiding van onszelf. Waarom doorstaan we dat? Omdat die scheiding een avontuur mogelijk maakt: de ontdekking van de kosmos, de terugkeer naar huis, de herontdekking van ons eigen licht.

Een bloem, een zonsopgang, mooie muziek, liefde in iemands ogen, wijze woorden – ze herinneren de ziel aan zichzelf. De ziel ziet haar weerspiegeling en ontdekt haar schoonheid. Dit is mogelijk omdat in de mens het bewustzijn van de ziel onderdrukt wordt. Mens worden is een keuze voor eenzaamheid, onwetendheid én vrijheid – de vrijheid om fouten te maken.

Vanuit die positie beleven we wilde avonturen, omarmen krankzinnige ideologieën, beginnen oorlogen – tot de schitterende herontdekking volgt: bewustwording van de ziel, van onszelf. Hoe meer we haar afwezigheid voelen, hoe heerlijker de uiteindelijke ontdekking.

Niets is zinloos. Iedere misstap is een kans om te voelen en groeien. In de fout vinden we het goddelijke.

© Gerrit Gielen

Tekstredactie: Ben van den Broek

¹) Voor meer inzicht in een dergelijke gebeurtenis, lees: De dood van een kind: een spirituele uitnodiging

---